مبارزات فرهنگي

 

از نظر فكرى و فرهنگى نيز عصر امام صادق (ع) عصر جنبش فكرى و فرهنگى بود. در آن زمان شور و شوق علمى بى سابقه ‏اى در جامعه اسلامى به وجود آمده بود و علوم مختلفى اعم از علوم اسلامى همچون: علم قرائت قرآن، علم تفسير، علم حديث، علم فقه، علم كلام، يا علوم بشرى مانند: طب، فلسفه، نجوم، رياضيات و $ پديد آمده بود، به طورى كه هر كس يك متاع فكرى داشت به بازار علم و دانش عرضه مى ‏كرد. بنابراين تشنگى علمى عجيبى به وجود آمده بود كه لازم بود امام به آن پاسخ گويد/ عواملى را كه موجب پيدايش اين جنبش علمى شده بود مى ‏توان بدين نحو خلاصه كرد: 1- آزادى و حريب فكر و عقيده در اسلام. البته عباسيان نيز در اين آزادى فكرى بى تاثير نبود؛ اما ريشه اين آزادى در تعليمات اسلام بود، به طورى كه اگر هم عباسيان مى ‏خواستند از آن جلوگيرى كنند، نمى‏ توانستند. 2- محيط آن روز اسلامى يك محيط كاملاً مذهبى بود و مردم تحت تاثير انگيزه‏ هاى مذهبى بودند. تشويقهاى پيامبر اسلام به كسب علم، و تشويقها و دعوتهاى قرآن به علم و تعليم و تفكر و تعقل، عامل اساسى اين نهضت و شور و شوق بود/ 3- اقوام و مللى كه اسلام را پذيرفته بودند نوعاً داراى سابقه فكرى و علمى بودند و بعضاً همچون نژاد ايرانى (كه از همه سابقه ‏اى درخشانتر داشت)و مصرى و سورى،از مردمان مراكز تمدن آن روز به شمار مى‏ رفتند.اين افراد به منظور درك عميق تعليمات اسلامى،به تحقيق و جستجو و تبادل نظر مى ‏پرداختند/ 4-تسامح دينى يا همزيستى مسالمت ‏آميز با غير مسلمانان مخصوصاً همزيستى با اهل‏كتاب.مسلمانان،اهل را تحمل مى‏ كردند و اين را برخلاف اصول دينى خود نمى‏ دانستند. در آن زمان اهل كتاب، مردمى دانشمند و مطلع بودند. مسلمانان با آنان برخورد علمى داشتند و اين خود بحث و بررسى و مناظره را به دنبال داشت .     خليل منصورى يك مكتب جامع و فراگير و فرازمانى مى‏ بايست‏ به گونه‏ ا ى داراى ‏انعطاف باشد كه در هر شرايط نيازهاى جوامع انسانى را برآورده‏ سازد. نيازهاى انسانى دو دسته پايدار و ناپايدار هستند، باتوجه به شرايط زمانى و مكانى دگرگون و پاسخ‏هاى متنوع و مختلفى‏ را مى ‏طلبند. جامعه انسانى از جهت ‏سير كمالى خود هيچ گاه حالت ‏ايستايى ندارد و عوامل و سازه كارهاى متعددى از درون و بيرون‏ برآن تاثير مى‏ گذارند. ناپايداري‏ها و بالندگى انسان و جامعه درسويه‏ هاى مختلف، نيازهاى تازه و پاسخ‏هاى نوينى را مى جويد و پديد مى ‏آورد. نيازهاى جدى و پاسخگويى به اين نيازها با توجه به‏ شرايط ناپايدار و بالندگى جامعه و انسان، موجب شد كه پاسخ‏ها، رويكردها و راهبردهاى كوتاه و يا بلند مدت شايستگى خود را ازدست‏ بدهد و افزون بر كهنگى دچار بحران هويت و از سويى از يك‏ پديده زيستى به يك پديده آسيب زننده و بيمارى‏زا تبديل و دگرگون ‏گردد. مذاهب، مكاتب و ايدئولوژي‏هاى بشرى و فلسفى و حتى قوانين‏ بشرى به جهت همين ناپايدارى و ناتوانى از گفتمان با وضعيت‏ متغير و ناپايدار، همچنان دستخوش دگرگونى و كهنگى مى ‏گردد و هر از گاهى راهكار، رويكرد، رهيافت‏ بر راهبردهاى زنده و مفيد و سازنده به يك بيمارى، دشوارى، مشكل و راهزن تبديل مى‏ گردد و نه ‏تنها سازنده نيست بلكه آسيب‏هاى جدى به حركت و سير تكاملى انسان‏و جامعه‏ ى انسانى وارد مى‏ آورد. تنها مكتب و ايدئولوژيى مى ‏تواند پايدار و پابرجا بماند كه گرفتار روزمرگى و زمان زدگى نشده و به ‏گونه‏ اى نگرش، آموزه‏ ها و راهبردهاى فرازمانى و فرا مكانى داشته‏ كه گرفتار بندهاى هزار لايه زمان و مكان نگردد. اين مكتب تنها ويژگى پايدارى را با خود به همراه خواهد داشت و در طول تاريخ‏ بشرى مى ‏تواند همگام يا پيشرو با او حركت نموده و انسان‏ها را از آموزه ‏ها و گزاره ‏هاى خود بهره‏ مند سازد. بي‏گمان گردهمايى پايدارى‏ و ناپايدارى تنها از عهده ‏ى مكتبى بر مى ‏آيد كه بر پايه فطرت ‏انسانى و با شناخت كامل و جامع از ويژگي‏هاى انسان و جامعه ‏گزاره ‏ها و آموزه ‏هاى خود را ارايه دهد و چون انسان به عنوان فرد بلكه حتى به عنوان نوع ناتوان از شناخت جامع و كامل از خواسته‏ ها، نيازها، شرايط زمانى و مكانى ناپايدار و پيش بينى و يا پيشگويى آينده و نيازهاى آيندگان است نمى ‏تواند چنين بينش ، رويكرد و راهبردى جامع، كامل و فراگيرى را ارايه دهد. مى ‏بايست‏ يا دست از اين كه پايه گذار چنين مكتبى باشد، بشويد و خود را روزمرگى و زمان و مكان‏زدگى دچار سازد و براى هر مقطعى برنامه،آموزه بينش راهكار و راهبرد تازه ‏اى ارايه دهد و هميشه گرفتار شرايط زدگى گردد و يا آن كه به مكتبى ايمان آورد كه بانگرش و بينشى فرا زمانى و مكانى و با شناخت كامل و جامع به روحيات،خواسته ‏ها و نيازهاى او، آموزه ‏ها و گزاره‏ هاى جاويدان و پايدارى ‏را ارايه داده كه با توجه به ناپايدارى شرايط و زمان، گزاره ‏هاى‏ پايدار آن او را به جهت و فرجام كمال و نهايى بكشاند و نوع‏ نسانى را به كمال نوعى خود برساند. اسلام با دارابودن دو ويژگى انعطاف و شناخت كامل و جامع، ميان‏ ناپايدارى شرايط و نا ايستايى از سويى، و پايدارى آموزه ‏ها، و گزاره‏ هايش از سوى ديگر اين امكان را براى بشر فراهم آورده است‏ تا بتواند، در شرايط ناپايدار و نا ايستا با قوانين، آموزه ‏ها وگزاره‏ هاى پايدار او را به سوى مقصود و هدف نهايى‏ اش رهنمون‏ سازد; به اين معنا كه اسلام به عنوان يك مكتب كه براى راهنمايى ‏و رساندن انسان به كمال و پاسخگويى به همه‏ى نيازهاى او داراى ‏چنان توانايى و كشش مي‏باشد كه بتواند به اين نيازها پاسخ‏هاى ‏مناسب و راستين ارايه دهد; و مناسبات زمانى، مكانى و بالندگى ‏جامعه و انسان را در نظر بگيرد و گرفتار بندهاى ايستايى نگردد و پويايى و پايدارى را در همان حال در خود گردآورد. اين پويايى ‏و پايدارى درونمايه‏ اى مي‏تواند بر زمان و مكان، ناپايداري‏ها و نا ايستايي‏هاى هر زمان و مكان چيره گردد و هرگز در پاسخ دهى‏ وانماند و همه ‏ى شرايط را برتابد. جاودانگى اسلام به عنوان يك مكتب فرا بشرى كه آموزه‏ ها و گزاره ايش تا قيامت پايدار و دستوركار بشر براى رسيدن به ‏خوشبختى دو جهانى است، تنها از اين رو است كه پويايى و پايدارى ‏را در خود آميخته دارد و در ادامه مساله ‏ى وصايت و امامت تاپايان هستى اين جهان نيز تنها از همين جا توجيه ‏پذير خواهد بود. از ديدگاه شيعه، پايدارى هميشگى امامت همچون ديگر آموزه ‏ها و گزاره ‏هاى پايدار و فرازمانى و مكانى ‏اش از اين رو بوده و هست تا پويايى و پايدارى، ناايستايى با جاودانگى و پايندگى ميان‏خواسته‏ ها و شرايط جمع گردد و تعارض و تناقض از ميان برداشته‏ شود. اين امامت و پيشوايى هميشگى و پايدار به آدمى يارى‏ مى ‏رساند تا بهترين پاسخ‏ها را براى نيازهايش برگزيند. از اين‏ نگرش مى ‏توان به تفاوت‏ها و حتى تناقض نماها در رفتارها، كنش‏ها،واكنش‏ها، رويكردها، راهكارها و راهبردهاى پيشوايان دينى نگريست ‏و آن‏ها را توجيه كرد و تفسير و توضيح داد. شهيد مطهرى در اين‏باره مى ‏فرمايند: ائمه اطهار عليهم السلام در هر زمانى مصلحت اسلام ‏و مسلمين را در نظر مى‏ گرفتند و چون دوره ها و زمان‏ها و مقتضيات‏ زمان و مكان تغيير مى‏ كرد، خواه و ناخواه همان طور رفتار مى ‏كردند كه مصالح اسلامى اقتضا مى‏ كرد و در هر زمان جبهه ‏اى مخصوص‏ و شكلى نو از جهاد به وجود مى‏ آمد و آن‏ها با بصيرت كامل آن‏جبهه ‏ها را تشخيص مى‏ دادند. اين تعارض‏ها، نه تنها تعارض واقعى نيست‏ بلكه بهترين درس‏ آموزنده است ‏براى كسانى كه روح و عقل و فكر مستقيمى داشته ‏باشند. جبهه شناس باشند و بتوانند مقتضيات هر عصر و زمانى رادرك كنند كه چگونه مصالح اسلامى اقتضا مى‏ كنند. (بيست گفتار،شهيد مرتضى مطهرى، ص‏159) اين تعارض‏ها و تناقض نماها برخاسته از پويايى و انعطاف پذيرى‏اسلام و هماهنگى و همسازى با شرايط زمانى و مكانى در جهت ‏پاسخگويى به نيازهاى ناپايدار و نا ايستاى انسان و جامعه است. مجموعه اين، آموزه‏ ها، گزاره‏ ها، راهكارها و رهيافت‏ها و نيز رويكردهاى امامان و پيشوايان دينى اين امكان را به بشر مى‏ دهد تا بتواند براى هر زمان و مكانى با توجه به شرايط پاسخ‏هاى‏ مناسب را بيابند و در زندگى فردى و اجتماعى خويش از آن‏ بهره‏ گيرند. تنوع و اختلاف برخوردها، رويكردها و راهبردهاى آنان كه در طول ‏بيش از دو سده در شرايط بسيار مختلف در صحنه‏ هاى اجتماعى و فكرى ‏آن‏ اندازه زياد است كه هريك نيازى از نيازهاى آدمى را پاسخ‏ مى دهد و اين افزون بر مجموعه ‏ى كامل آموزه‏ ها وگزاره ه‏اى است كه ‏در قرآن در شرايط بسيار متفاوت و در جوامع مختلف از جهت‏ روحيات، انديشه و بينش درباره پيامبران بيان شده است كه هريك از آنان مي‏تواند پاسخى درست و راستين براى بكارگيرى در زندگى ‏فردى و اجتماعى آدمى تا پايان و فرجام تاريخ و جهان بشرى باشد.   از اين نگاه مى ‏توان به رويكرد فكرى، آموزشى و پرورشى امام جعفرصادق(ع) پرداخت و دانست كه چرا ايشان در دوران بحران سياسى و اجتماعى كه جامعه آن روز اسلام و جهان اسلام را فرا گرفته بود و حكومتها دست‏به دست مى ‏شد به جنبش و قيام مسلحانه دست نيازيد و خلافت و حكومت اسلامى را كه حق ايشان بود در دست نگرفت و حتى در پاسخ به پاره ‏اى از دعوت‏ها براى در دست گرفتن پيشوايى و رهبرى ‏قيام بر ضد حكومت درحال فروپاشى امويان اقدامى نكرد بلكه حتى‏ نامه ‏ى پيشنهادى را پيش روى فرستاده ابوسلمه معروف به وزيرآل‏البيت عليهم السلام را سوزاند. پرسش اين است كه چرا دو گونه‏ رفتار از دو امام به يقين صورت مى ‏پذيرد و يكى قيام مى‏ كند و ديگرى نامه را مى ‏سوزاند؟ تعارض از كجا ناشى شده است؟ چرا در روش و رويكردهاى پيشوايان دينى به اين امور متعارض و متناقض‏ نما برخورد مى ‏كنيم؟ آيا اين تعارض‏ها و تناقض‏ها همانند تعارض‏ها و تناقض‏هايى است كه در مسايل فقه و احكام وجود دارد؟ مشكل اينجاست كه همان گونه كه اگر در اخبار متعارض و متناقضى ‏كه در فقه و احكام نقل شده، تعارض‏ها حل نگردد و هر كس به خبر و حديثى تمسك جويد، موجب مى‏ شود كه هرج و مرج در فقه پديد آيد،اگر در اين رويكردها و راهبردهاى مختلف پيشوايان از آن جمله‏ امام حسين و امام حسن عليهم السلام و ديگر امامان و پيشوايان‏ درود خداوند بر ايشان باد. تعارض‏ها و تناقض‏ها برطرف نگردد،موجب آن خواهد شد كه هرج و مرج اخلاقى و اجتماعى و سياسى پديدآيد و هركس به هوا و هوس خود راهى را پيش بگيرد و بعد آن را باعملى كه در يك مورد معين و يك زمان معين از يكى از امامان و پيشوايان نقل شده توجيه و تفسير كند و فرد ديگرى نيز بر پايه ‏هوس خود راهى ديگر كه ضد آن است را پيش بگيرد و او نيز آن رابه يكى از امامان و رفتارها، گفتارهاى گزينشى از آنان استناد داده و آن را اصل بگيرد; و اين چنين است كه برخى، با توجه به‏ اين تفاوت‏ها، تعارض‏ها و تناقض‏ها بگويند كه اسلام دين آخرت است و آن ديگرى بگويد دين حكومت و دنيا است نه دين آخرت. يكى حركت ‏امام حسين(ع) را حركت دنيوى در جهت رسيدن به خلافت و حكومت‏ توجيه كند و آن ديگرى صلح امام حسن(ع)، كنارگيرى امام زين‏ العابدين(ع) و سوزاندن نامه رهبر قيام و جنبش‏هاى دوره پايانى ‏حكومت اموى توسط امام صادق(ع) را نشان از آخروى بودن اسلام و غير دنيايى بودن آن تفسير نمايد. آن كس كه سرى پرشور دارد و طبع و مزاجش با آرامش سرسازش ندارد و خاموشى را نپسندد براى توجيه رويكرد و رفتارهايش به شيوه‏ پيامبر(ص) در صدر اسلام و جنبش و قيام‏هاى شيعيان و به ويژه جنبش ‏و نهضت‏ حسينى استناد كند و آن ديگرى كه مزاجى عافيت طلب و گوشه‏ گير موضوع تقيه و راه و روش امام صادق(ع) يا ديگر پيشوايان‏كه چنين روشى را برگزيده ‏اند استناد نمايد و به اين صورت‏ رويكردها و رفتارها و كنش‏ها و واكنش‏هاى متفاوت اين پيشوايان ‏تنها ابزارى براى توجيه رويكردها خواهد شد و كسى به سخن كسى ‏گوش فرا نخواهد داد و جامعه و مكتب دچار هرج و مرج و اضطراب‏ مى‏ گردد. با نگاهى دوباره به آن چه در آغاز گفتار گذشت رمز اين تعارض‏ها و تناقض نماها دانسته خواهد شد و پرده از راز فرو خواهد افتاد.چون پويايى درعين حال پايدارى آموزه ‏ها و گزاره ‏ها و روح زنده و سيال و پوياى تعليمات اسلامى چنين تعارض و تناقض نماهايى را ايجاب مى ‏كند. اين تعارض‏ها و تناقض‏ها در واقع آموزش بهره ‏گيرى و به كارگيرى از شرايط و امكانات زمان و بهترين شيوه پاسخگويى به‏ نيازهاى هر زمان است كه مى‏ توان از آن‏ها در راستاى تكامل انسان‏ و جامعه انسانى بهره گرفت و از آن سود برد. شهيد مطهرى درباره ‏دو رويكرد متفاوت دو امام صادق و امام حسين عليهم السلام ‏مى ‏فرمايند: امام حسين(ع) بدون پروا، با آن كه قراين و نشانه ‏هاحتى گفته‏ هاى خود آن حضرت حكايت مى ‏كرد كه شهيد خواهد شد، قيام‏ كرد ولى امام صادق(ع) با آن كه به سراغش رفتند، اعتنا ننمود و قيام نكرد، ترجيح داد كه در خانه بنشيند و به كار تعليم و ارشاد بپردازد. به ظاهر تعارض و تناقض به نظر مى‏ رسد كه اگر در مقابل ظلم بايدقيام كرد و از هيچ خطر پروا نكرد، پس چرا امام صادق(ع) قيام نكرد، بلكه در زندگى مطلقا راه تقيه پيش گرفت و اگر بايد تقيه ‏كرد و وظيفه‏ ى امام اين است كه به تعليم و ارشاد و هدايت مردم‏ بپردازد، پس چرا امام حسين(ع) اين كار را نكرد؟ (همان، ص‏153)شهيد مطهرى با توجه به اوضاع سياسى عهد امام به اين پرسش پاسخ‏ مى‏ دهند و بيان مى ‏دارند كه اين رويكرد به ظاهر متناقض و متعارض‏ تنها به ‏شرايط و مقتضيات زمان و مكان بود كه درسى آموزنده‏ براى رهروان راه پيشوايان راستين است تا بدانند كه در شرايط مختلف مى ‏توانند رويكردهاى متفاوتى داشته باشند. امام صادق(ع)مى ‏دانست كه بنى ‏العباس مانع آن خواهند شد كه حكومت‏ به اهل ‏بيت‏ پيامبر(ص) منتقل شود و در صورت پذيرفتن پيشنهاد بدون هيچ‏ تاثيرگذارى مثبت آن حضرت را شهيد خواهند كرد. ايشان‏ مى ‏فرمايند: امام(ع) اگر مى‏ دانست كه شهادت آن حضرت براى اسلام و مسلمين اثر بهترى دارد، شهادت را انتخاب مى ‏كرد. همان طورى كه ‏امام حسين(ع) به همين دليل شهادت را انتخاب كرد. در آن عصر كه‏ به خصوصيات آن اشاره خواهيم كرد، آن چيزى كه بهتر و مفيدتر بود رهبرى يك نهضت علمى و فكرى و تربيتى بود كه اثر آن تا امروز هست. همان طورى كه در عصر امام حسين(ع) آن نهضت ضرورت داشت و آن نيز آن طور به جا و مناسب بود كه اثرش هنوز باقى است. جان مطلب همين جا است كه در همه ى اين كارها، از قيام و جهاد و امر به معروف و نهى از منكرها و از سكوت‏ها و تقيه‏ ها بايد به ‏اثر و نتيجه آنها در آن موقع توجه كرد. اينها امورى نيست كه به‏ شكل يك امر تعبدى از قبيل وضو، غسل، نماز و روزه صورت بگيرد. اثر اين كارها در مواقع مختلف و زمانهاى مختلف و اوضاع و شرايط مختلف فرق مى ‏كند. گاهى اثر قيام و جهاد براى اسلام نافع‏تر است و گاهى اثر سكوت و تقيه، گاهى شكل و صورت قيام فرق مى‏ كند. همه‏ اينها بستگى دارد به خصوصيت عصر و زمان و اوضاع و احوال روز و  يك تشخيص عميق در اين مورد ضرورت دارد، اشتباه تشخيص دادن ‏زيان‏ها به اسلام مى‏ رساند. (همان، ص 155)